ETS

Përfshirja e Ballkanit Perëndimor në ETS të BE-së, mënyra efektive për të hequr qafe qymyrin dhe për të përjashtuar Rusinë

Sektori energjetik i Ballkanit Perëndimor është afër kolapsit. Përafërsisht dy të tretat e energjisë elektrike të Ballkanit Perëndimor prodhohet nga linjiti, më shpesh nga termocentralet që kanë funksionuar për më shumë se 40 vjet.

Intensiteti i karbonit në sektorin e energjisë elektrike në rajon është tre herë më i lartë se ai i BE-së. Pothuajse asnjë termocentral nuk mund të funksionojë më në kapacitetin e tij të caktuar.

Ngrohja qendrore me bazë linjiti nuk është ndryshe, me disa qytete që përjetojnë dështime këtë dimër. Riparimi është ekonomikisht i paqëndrueshëm. Kjo ndodh sepse edhe nëse shumica dërrmuese e termocentraleve do të përmirësoheshin, ato ende nuk do të ishin në gjendje të përmbushnin tavanet e emetimeve të dioksidit të squfurit sipas Direktivës së BE-së për Impiantet e Mëdha me djegie, e cila hyri në fuqi në 2018 si një detyrim specifik i Traktatit të Komunitetit Evropian të Energjisë.

Ai synon të zgjerojë tregun e brendshëm të energjisë të BE-së përtej kufijve të BE-së – duke përfshirë gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor.

Popullsia e rajonit të Ballkanit Perëndimor është e ekspozuar ndaj disa prej përqendrimeve më të larta të ndotjes së ajrit në Evropë, veçanërisht grimcat (PM2.5), të cilat shkaktohen kryesisht nga termocentralet e linjitit, sipas një studimi të porositur nga Mjedisi i OKB-së.

Për rrjedhojë, mjedisi po përkeqësohet me shpejtësi; pyjet janë varfëruar, rrëshqitjet e tokës po bëhen më të shpeshta dhe ndotja e tokës po rritet.

Hija e ndërhyrjes ruse dhe kineze

Nëse nuk ka një zgjidhje të BE-së ose perëndimore, me teknologjinë e BE-së dhe perëndimore, dhe paratë e BE-së dhe Perëndimit, zbrazëtia do të plotësohet në mënyrë të pashmangshme nga Kina dhe Rusia. Kjo do të nënkuptonte varësi më të madhe nga gazi rus dhe bllokimi, si dhe një rrezik më i madh i ndërprerjeve të furnizimit.

Politika aktuale e BE-së që kombinon CBAM dhe zhvillimin e një sistemi rajonal të tregtimit të emetimeve është shumë i ngadaltë, jo vetëm në dritën e një sektori energjetik në kolaps, por edhe për sa i përket ndikimit rus në rajon. Me pak fjalë, Ballkani Perëndimor ka nevojë për investime, jo për stimuj.

Një heqje graduale e qymyrit në Ballkanin Perëndimor dhe një Fond i Tranzicionit të Drejtë – me ndihmën e EU ETS?

Ne kemi zhvilluar një koncept për të përshpejtuar aderimin e plotë të sektorit energjetik të Ballkanit Perëndimor në Sistemin e Tregtimit të Emetimeve të BE-së (ETS). Kjo përfshin zbatimin e nenit 10c të ETS të BE-së, të përshtatur për Ballkanin Perëndimor, ose Fondit të Modernizimit (EU ETS) që ka qenë instrumental për modernizimin e pjesës më të madhe të sektorit të energjisë në Evropën Qendrore dhe Lindore.

Për shembull, Fondi i Modernizimit mund të transformohet në një “Fond të Heqjes Fazore të Qymyrit dhe Tranzicionit të Drejtë të Ballkanit Perëndimor”.

Me vendim ministror, ETS e BE-së do të bëhet pjesë e acquis të Komunitetit të Energjisë deri në vitin 2026. Në kushte specifike, vendet e Ballkanit Perëndimor do të kenë të drejtë të japin alokime të përkohshme falas, për shembull për tetë vjet.

Pika kryesore është se termocentralet mund t’i mbajnë këto lejime të BE-së pavarësisht nga statusi i mbylljes së tyre. Nëse ata pushojnë së funksionuari, ata mund të përdorin vlerën e këtyre lejimeve për projekte të reja investimi.

Në të kundërt, nëse zgjedhin të qëndrojnë funksionalë, do të përballen me një situatë pa ndarje falas pas skadimit të periudhës së përkohshme. Për të zbutur ndikimin e një çmimi të CO2 prej 80 euro, mund të merret në konsideratë një futje graduale e detyrimit ETS, e ngjashme me hyrjen në fazën fillestare për emetimet detare.

Financimi i vazhdueshëm është i nevojshëm

Financimi i vazhdueshëm do të jetë i nevojshëm nga burimet ekzistuese, të tilla si Plani i Rritjes së BE-së për Ballkanin Perëndimor, Korniza e Investimeve e Ballkanit Perëndimor të BE-së dhe bankat kombëtare dhe ndërkombëtare të zhvillimit. Elementët e rinj thelbësorë janë largimi i pritshëm i thëngjillit dhe financimi shtesë i dedikuar nga alokimet falas që do të përdoreshin si kolateral për të përshpejtuar projektet e reja të investimeve.

Projeksionet tregojnë se vlera e alokimit falas mund të arrijë në rreth 20 miliardë euro për një periudhë tetë vjeçare, duke filluar nga viti 2026 dhe duke kulmuar në largimin total deri në vitin 2034. Rreth gjysma e kësaj shume do të jetë në dispozicion për të mbështetur investimet.

Kapaciteti total i ri gjenerues i kërkuar në rajon do të jetë afërsisht 5 GWe, ekuivalente me rreth një të pestën e kapacitetit total të Belgjikës ose më pak se 1% të kapacitetit total gjenerues të BE-së. Investimi total i kërkuar do të jetë më pak se 15 miliardë euro.

Ajo që është e rëndësishme është se mbi një e treta e furnizimit me energji elektrike të Ballkanit Perëndimor vjen nga burimet ekzistuese hidro, që përfaqësojnë një burim me karbon të ulët dhe plotësisht të dispeçueshëm.

Duke integruar një kapacitet tjetër 20% diellor, pjesa e mbetur mund të plotësohet nga gjeotermale, era, biomasa dhe përfitimet e efikasitetit të teknologjive të reja. Rritja e faktorëve të ngarkesës dhe rritja e efikasitetit të përdorimit përfundimtar me kalimin e kohës duhet të garantojnë jo vetëm një rrjet plotësisht të dekarbonizuar, por edhe të qëndrueshëm.

Kërkohet largpamësia dhe vullneti politik

Ky propozim është radikal dhe zbatimi i tij do të kërkojë vizion, vullnet politik dhe – më e rëndësishmja – guxim politik. Rruga përpara nuk do të jetë e lehtë, si politikisht ashtu edhe teknikisht dhe nuk ka asnjë garanci që ky koncept të funksionojë efektivisht në praktikë.

Rreziqet e lidhura mund të jenë të rëndësishme, por përfitimet e mundshme, veçanërisht në drejtim të reduktimeve të CO2 dhe stabilitetit politik, janë thelbësore. Alternativa do të ishte ndërhyrja politike nga fuqitë jo-evropiane dhe, me shumë mundësi, një bllokim i gazit rus.

Politikisht, kjo nismë do t’u tregonte qytetarëve të Ballkanit Perëndimor realitetin e perspektivës së tyre evropiane dhe BE-së, gatishmërinë e Ballkanit Perëndimor për t’u lidhur me objektivat ambicioze të BE-së për klimë.

VIDEO BONUS: LDK e AAK thirrje Qeverisë: Çështjet e brendshme të Kosovës s’duhet të diskutohen me Serbinë